Wydobycie ropy naftowej w Wójtowej

Źródło: T. Pabis, Gorlickie zagłębie naftowe, Tuchów 2001.

              W Wójtowej pierwsze złoża ropy naftowej odkryli w 1864 r. dwaj włościanie – Szurek i Czeluśniak. Do „czarnego złota” dostali się kopiąc ręcznie szyb na głębokość 15m. Po tym wydarzeniu przemysł ten zaczął się szybko rozwijać w wiosce, a dziesięć lat później działało tam już 10 firm naftowych, które eksploatowały w sumie 74 szyby. W 1881r.  było to już 11 spółek zatrudniających ogółem 203 pracowników fizycznych oraz 10 dozorujących. Kopano wtedy już o wiele głębiej – najgłębszy szyb miał wówczas 205m.

             Od tego czasu ilość eksploatowanych szybów, jak i spółek naftowych, zajmujących się wydobyciem ropy na tym terenie, systematycznie spadała.  W 1900r. działalność naftową w miejscowości prowadziły już tylko 3 firmy, a w eksploatacji było 30 szybów z produkcją roczną ok. 30 wagonów ropy, zaś w roku 1921r. została tylko jedna spółka – „Harklowa” Galicyjskie Gwarectwo Naftowe, eksploatująca jedynie trzy szyby, aż w latach następnych wydobycie całkiem wstrzymano.

                   Sytuacja odmieniła się dopiero w 1931r. kiedy to firma „Rokita”, która była własnością Towarzystwa „Petroli d’Italia”, posiadająca już kopalnie w Harklowej, założyła również nową w Wójtowej, odwiercając kilkanaście nowych szybów o głębokości od 200 do 600m.

                   Po klęsce kampanii wrześniowej, jako własność sprzymierzonego państwa, firma „Rokita” nie oddała kopalni w Wójtowej Niemcom, jednak w 1944r. dobrowolnie sprzedała przedsiębiorstwo Rządowi Generalnego Gubernatorstwa. Po zakończeniu okupacji wraz z kopalnią w Harklowej szyby w Wójtowej przejęte zostały jako własność państwa.   

   

Wydobycie ropy naftowej w Krygu

Ważnym ośrodkiem wydobycia zagłębia gorlickiego był także Kryg. Złoże Kryg-Kobylanka-Dominikowice zostało odkryte w 1860 r. lecz początkowo nie przynosiło zbyt dużych rezultatów, gdyż płytsze warstwy 20-60 m nie okazały się zbyt obfite. W 1880 r. było w Krygu 39 szybów z produkcją roczną ok. 90 ton. Prawdziwy początek rozwoju, następuje po przybyciu na te tereny Williama MacGarveya i wiąże się z zaprowadzeniem przez niego kanadyjskiego systemu wiercenia udarowego, który pozwolił na wydobycie ropy ze znacznie większych głębokości.  Jednak w związku z rozwojem kopalnictwa naftowego w Krygu wystąpił problem transportu do rafinerii. Początkowo był to transport konny. Uciążliwość transportu kołowego przy nie najlepszych drogach, często zasypanych śniegiem spowodowała konieczność unowocześnienia. W 1896 r. firma MacGarvey wybudowała i uruchomiła rurociąg z Krygu do rafinerii w Gliniku Mariampolskim o długości 7 km. Dodać też należy że w latach 1885-1887 działała w Krygu Szkoła wiertnicza, która kształciła wiertaczy i kierowników dla kopalń Zagłębia Gorlickiego,a ukończył ją m.in. przyszły ”szejk galicyjski” Władysław Długosz. Absolwenci tej szkoły pracowali na kopalniach na całym Podkarpaciu ,a po wojnie również na terenie Czechosłowacji i Libii.

Kwit wypłaty z kopalnia Elżbieta w Krygu z roku 1938.

                  W niedługim czasie postała też kopalnia „Helena” z kilkoma szybami. Od tej pory wydobycie na terenie miejscowości systematycznie wzrasta: w 1905 r. wynosi 244 tony, w 1911 r. -860 ton, w 1913 r. 980 ton.  W latach 1920-1926 na  kopalniach w Krygu odwiercono 1753 m, głębokość odwiertów wynosiła średnio od 300 do 650 m.  w latach 1927-1932 odkryte zostały nowe zasoby w Krygu, co jeszcze bardziej przyspieszyło dynamizm rozwoju kopalnictwa. W tym to czasie powstają liczne obiekty, wśród których wymienić należy takie kopalnie jak: „Elżbieta” (1930) ciągnąca się wąskim pasem w stronę Lipinek czy „Władysław” (1932) ok. 20 szybów za cmentarzem. W roku 1934 odkryto bogate złoża na 8-morgowym gruncie Ignacego Króla, ten wraz ze Stanisławem Lewińskim dowiercił się w głębokości 274 m wybuchowej ropy i w ten sposób powstała kopalnia „Królówka” z 23 odwiertami, usytuowanymi w obrębie kościoła w Krygu. Ignacy Król po dorobieniu się fortuny na nafcie, wykupił teren roponośny od sąsiada, założył następnie kopalnie „Ignacy” już jako jedyny jej właściciel.  Ponieważ w latach 30-tych liczba kopalń, a zarazem odwiertów gwałtownie wzrosła, wystąpił ponowny problem z transportem do rafinerii. Ponieważ wybudowany w 1896 r. rurociąg był już mocna sfatygowany, przystąpiono w 1934 r. do budowy nowego rurociągu wraz z  budową Centralnej Tłoczni Ropy „Petrolea”.

Szyby naftowe kopalni Elżbieta w Krygu

             Wydobycie trwało także pomimo okupacji hitlerowskiej, a tuż po jej zakończeniu działały na terenie miejscowości 32 kopalnie, przy liczbie odwiertów 311, dzienna produkcja wynosiła w tym czasie 110 ton ropy oraz ponad 50 tyś m sześciennych gazu ziemnego. Po przeprowadzeniu zmian organizacyjnych w  kopalnictwie naftowym z 1956 r. połączono w Krygu wszystkie kopalnie organizując w ten sposób 2 duże obiekty „Petrol” i „Królówka”. Na tej drugiej w 1986 r. było 155 odwiertów, przy czym 90 z nich produkowało do 50 kg/24 h, 34 do 100 kg/24 h, 19 do 200 kg/24 h oraz 11 produkujących do 500 kg/24 h. w tym czasie zatrudnionych było 86 pracowników fizycznych oraz 2 umysłowych. W 1997 r. na kopalni "Królówka” było 92 odwierty w eksploatacji, produkcja 1080 ton ropy. Ogółem odwiercono tu ponad 250 szybów, wydobyto ok.385 tyś ton ropy oraz znaczne ilości gazu ziemnego. 

Wydobycie ropy naftowej w Lipinkach

Hrabina J. Straszewska
Źródło: T. Pabis,
  Hr. Jadwiga Straszewska,
 Tuchów 2004.

             Niekiedy zdarzało się iż początkowi wydobycia ropy na skalę przemysłową towarzyszył przypadek.  Historia taka miała miejsce w okolicach Lipinek w 1850 r. Wtedy to też na prawo od nieczynnej bramy dworskiej były poidła dla źrebiąt i klaczy zarodowych. Aby nie spędzać ich do pojenia w południe, właścicielka posiadłości hrabina Jadwiga Straszewska kazała wykopać studnię. Ale konie nie chciały pić tej wody. Okazało się,  że do studni przedostawała się ropa z płytko zalegającego złoża. W tym czasie administratorem w dobrach pani Straszewskiej był Wacław Pieniążek, który już od dawna interesował się wyciekami tej substancji w okolicy. Zachęcił on swojego brata Ivo Pieniążka, który został nadzorcą przedsięwzięcia  i za zgoda hrabiny zaczęto w 1854 r. kopać szyb w pobliżu rzeki Libuszanki. Kopano kilofami i łopatami, a do prac zatrudniano chłopów dworskich. Ściany studni okładano drzewem, a miejsca gdzie pojawiały się żyły wodne, wykładano sadłem i ubijano ziemią. Po kilku tygodniach mozolnej, niebezpiecznej pracy, ku wielkiej radości właścicielki, nadzorcy i robotników w kopance o głębokości 20m pojawił się obfity wypływ ropy parafinowej, koloru czarnego. Ta pierwsza kopanka „Anna” usytuowana po lewej stronie drogi z Libuszy do Lipinek, dała początek kopalnictwa w obu miejscowościach. Od tej chwili drążono następne kopanki. Hrabina Jadwiga Straszewska nie mając zbytu na surową ropę, wybudowała w latach 1856-1860 rafinerię nafty w Lipinkach. Rafineria, którą systematycznie modernizowano, jako pierwsza w Galicji podjęła się między innymi wyrobu parafiny, którą eksportowano do Anglii, Belgii, Holandii, Niemiec, Szwecji i Francji. Ruch wiertniczy i eksploatacyjny na terenie Lipinek rozwijał się prężnie. Obok pierwszej i największej  kopalni „Lipa”, od strony zachodniej powstała duża kopalnia „Jakub”, następnie „Różyca”, „Jutrzenka” i in. Na kopalniach znalazło zatrudnienie wielu okolicznych mężczyzn. Wzrastało również wydobycie ropy np. w 1888 r. produkcja wynosiła 1640 ton, w 1892 r. 2170 ton, a w 1904 r. wydobyto 2390 ton ropy.  W 1913 na kopalni „Lipa” znajdowało się 126 odwiertów, w tym 21 szybów kopanych, 92 wierconych i 13 zaniechanych.. Tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej kopalnia „Lipa” wraz z rafinerią została sprzedana francuskiej firmie „Grabownica”. W wyniku działań wojennych obiekty te zostały zniszczone przez wycofujące się oddziały austriackie.  

Szyby naftowe kopalni Lipa w Lipinkach

          Wielka wojna w znacznym stopniu zahamowała  rozwój kopalnictwa na terenie Lipinek. Wprawdzie po zakończeniu działań wojennych przystąpiono do odbudowy szybów i nawet do 1917 r. udało się uruchomić 63 odwierty, ale np. rafinerii już nigdy nie odbudowano. W okresie międzywojnia kopalnia kilkukrotnie zmieniała swojego właściciela, ale pomimo zastosowania nowych technologii i wzmożonych poszukiwań nowych złóż, z powodu wyczerpujących się pokładów produkcja stopniowo zaczęła  maleć. W 1939 r. po zajęciu Polski przez Niemcy, okupant prowadził rabunkową eksploatacje przez cały okres trwania wojny. W 1947 r. przystąpiono do elektryfikacji kopalń i wyposażenia ich w lepsze narzędzia. Pomimo tych korzystnych zmian kopalnie okazały się mało wydajne, dlatego zaprzestano wiercenia nowych otworów, a te mało wydajne stopniowo likwidowano. W 1968 r. złoża w Lipinkach były już w 90% wyczerpane.  W czasach współczesnych produkcja ma już w zasadzie tylko charakter symboliczny, pomimo to nadal eksploatuje się kilka szybów wśród których należy wyróżnić szyb „Dziadek”  zwany „Lipa 1”, który działa od 1860 r. i jeszcze w roku 2000 dawał produkcję 20 kg/24 h. Ogólnie na terenie Lipinek w latach 1854-1970 wykonano ponad 650 szybów kopanych i wierconych, z których wydobyto łącznie ok. 500,3 tyś ton ropy.

Źródło: T. Pabis, Hr. Jadwiga Straszewska, Tuchów 2004.

Źródło: T. Pabis, Hr. Jadwiga Straszewska, Tuchów 2004.